तत्त्वार्थ सूत्र संस्कृत - श्रीमद उमा स्वामी विरचित मोक्षशास्त्र


 तत्त्वार्थ सूत्र संस्कृत


मोक्षमार्गस्य नेतारं भेत्तारं कर्मभूभृतां।
ज्ञातारं विश्वतत्वानां बंदे तद्गुणलब्धये।।
त्रैकाल्यं द्रव्यषट्कं नवपदसहितं जीवषट्कायलेश्या:।
पंचान्ये चास्तिकाया व्रतसमितिगतिज्ञानचारित्रभेदाः।।
इत्येतन्मोक्षमूलं त्रिभुवनमहितैः प्रोक्तमर्हद्भिरीशैः।
प्रत्येति श्रद्दधाति स्पृशति च मतिमान् यः स वै शुद्धदृष्टिः।।१।।

सिद्ध जयप्पसिद्धे, चउविहाराहणाफलं पत्ते।
वंदित्ता अरहंते, वोच्छं आराहणा कमसो।।२।।

उज्झोवणमुज्झवणंणिव्बाहणं साहणं च णिच्छरणं।
दसणणाण चरित्तं तवाणमाराहणा भणिया।।३।।

।।अध्याय 1।।

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः।।१।।

तत्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्।।२।।

तन्निसर्गादधिगमाद्वा।।३।।

जीवा जीवास्रवबन्धसंवर निर्जरामोक्षास्तत्वम् ।।४।।

नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः।।५।।

प्रमाणनयैरधिगमः।।६।।

निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानत: ।।७।।

सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शन कालान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च ।।८।।

मतिश्रुतावधिमन: पर्यय केवलानिज्ञानम् ।।९।।

तत्प्रमाणे।।१०॥

आद्ये परोक्षम् ।।११।।

प्रत्यक्षमन्यत्।।१२।।

मतिः स्मृति: संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनान्तरम् ।।१३।।

तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम् ।।१४।।

अवग्रहेहावायधारणाः।।१५।।

बहुबहुविधक्षिप्राऽनि: सृताऽनुक्तध्रुवाणां सेतराणाम्।। १६।।

अर्थस्य ।।१७॥

व्यञ्जनस्यावग्रहः ।।१८।।

न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम् ।।१९।।

श्रुतंमतिपूर्वद्वयनेकद्वादशभेदम् ।।२०।।

भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणाम्।।२१।।

क्षयोपशमनिमित्त: षड्विकल्प:शेषाणाम्।।२२।।

ऋजुविपुलामती मन: पर्ययः।।२३।।

विशुद्ध-यप्रतिपाताभ्यांतद्विशेषः।।२४।।

विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमन:पर्यययोः।।२५।।

मतिश्रुतयोर्निबन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु।।२६।।

रूपिष्ववधेः।।२७॥

तदनन्तभागे मन:पर्ययस्य।।२८।।

सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य।।२९।।

एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्व्यः।।३०।।

मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च ।।३१।।

सदतारविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् ।।३२।।

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूद्वैवम्भूतानया:

ज्ञानदर्शनयोस्तत्वम्, नयानां चैव लक्षणम्। 32

इति श्रीमद उमा स्वामी विरचिते मोक्षशास्त्रे प्रथमोऽध्यायः।

।।अध्याय 2।।

औपशमिक क्षायिकौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य

द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ।।२।।

सम्यक्तव चारित्रे।।३।।

ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोग वीर्याणि च।।४।।

ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपंच
गतिकषायलिंगमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयता
सिद्धलेश्याश्चतुस्त्र्येकैकैकैकषड्भेदाः।।६।।

जीवभव्याभव्यत्वनि च।।७।।

उपयोगो लक्षणम्।।८।।

स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः।।९।।

संसारिणो मुक्ताश्च ।।१०।।

समनस्कामनस्काः ।।११।।

संसारिणस्त्रसस्थावरा।१२।।

पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः ।।१३।।

द्वीन्द्रीयादयस्त्रसाः।।१४।।

पंचेन्द्रियाणि॥१५॥

द्विविधधानि।।१६॥

निर्वृत्युपकरणे द्रव्येन्द्रियम् ।।१७।।

लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रियम्।।१८।।

स्पर्शनरसणनघ्राणचक्षुः श्रोत्राणि।।१९।।

स्पर्शरसगंधवर्णशबदास्तदर्थाः।।२०।।

श्रुतमनिन्द्रियस्य।।२१।।

वनस्पत्यंतानामेकम्।।२२।।

कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि।।२३।।

संज्ञिनः समनस्काः ।।२४।।

विग्रहगतौकर्मयोगः।।२५।।

अनुश्रेणी गतिः।।२६।।


अबिग्रहा जीवस्य।।२७।।

विग्रहवती च संसरिणः प्राक्चतुर्व्यः।।२८।।

एकसमयाऽविग्रह।।२९।।

एकंद्वौत्रीन्वानाहारकः।।३०।।

सम्मूर्छनगर्भोपपादाज्जन्म:।।३१।।

सचित्तशीतसंवृता सेतरामिश्चाश्चैकशस्तद्योनयः।।३२।।

जरायुजण्डजपोतानाम् गर्भः।।३३।।

देवनारकाणामुपपादः।।३४।।

शेषाणाम् सम्मूर्छनम्।।३५।।

औदारिकवैक्रियिकाहारक तैजस
कार्मणानि शरीराणि॥३६॥

परं परं सूक्ष्मम् ।।३७।।

प्रदेशताऽसंख्येयगुणं प्राक्तैजसात् ।।३८।।

अनन्तगुणे परे।।३९।।

अप्रतीघाते॥४०॥

अनादिसम्बन्धे च।।४१।।

सर्वस्य॥४२॥

तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्थ्यः।।४३।।

निरुपभोगमन्त्यम्।।४४।।

गर्भसम्मूर्छनजमाद्यम् ।।४५।।

औपपादिकम् वैक्रियिकम् ।।४६।।

लब्धिप्रत्ययं च।।४७॥
तैजसमपि॥४८॥

शुभंविशुद्धमव्याघाति चाहारकं प्रमत्तसंयतस्यैव।।४९।।

नारकसम्मूर्छिनोनपुंसकानि।।५०।।

न देवाः।।५१।।

शेषास्त्रिवेदाः।।५२।।

औपपादिकचरमोत्तमदेहासंख्येयवर्षायुषोनऽपवर्त्यायुष।

इति श्रीतत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः।

।।अध्याय 3।।

रत्नशर्करावलुकापंकधूमतमोमहातमः प्रभाभूमयोघनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठा: सप्ताऽधोधः।।१।।

तासुत्रिंशत्पंचविंशतिपंचदशदशत्रिपंचोनैकनरक शतसहस्त्राणि पञ्चचैव यथाक्रमम् ।।२।।

नारका नित्याशीतरलेश्यापरिणामदेहवेदना विक्रिया: ।।३।।

परस्परोदीरितदुःखाः।।४।।

संक्लिष्टाऽसुरोदोरितदु:खाश्चप्राक् चतुथ्या:।।५।।

तेष्वकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशति त्रयस्त्रिंशत्
सागरोपमा सत्वानां परा स्थितिः।।६।।

जम्बूद्वीपलवणोदादय: शुभनामानोद्वीपससुद्राः।।७।।

द्विर्द्विर्विकम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणोवलयाकृतयः।।८।।

तन्मध्ये मेरुनाभित्तो योजनशतसहस्र
विष्कम्भोजम्बूद्वीपः।।९।।

भरतहैमवतहरिविदेहरम्यक हैरण्यवतैरावतवर्षा: क्षेत्राणि।।१०।।

तद्विभाजिनः पूर्वापरायताहिमवन्महाहिमवन्निष
धनीलरुक्मिशिखरिणी वषधर पर्वताः।।११।।

हेमार्जनतपनीयवैर्यरजतहेममयाः।।१२।।

मणिविचित्रापाश्र्वा उपरि मूले च तुल्यविस्तारा:।।१३।।

पद्ममहापद्मतिगिंछकेसरिमहापुण्डरीक
पुण्डरीकाहृदास्तेषामुपरि।।१४।।

प्रथमोयोजनसहस्रायामसतदर्द्धविष्कंभोहृदः।।१५।।

दशयोजनावगाहः ।।१६।।

तन्मध्येयोजनं पुष्करम् ।।१७।।

तद द्विगुणद्विगुणा हृदापुष्कराणिच ।।१८।।

तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीहीधृतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्म्यः
पल्योपमस्थितयः ससामानिक परिषत्काः।।१९।।

गंगासिन्धुरोहितरोहितास्याहरिद्धरिकांतासीतासीतो
दानारीनरकांतासुवर्णरूप्यकूलारक्तारक्तोदासरितस्त न्मध्यगाः।।२०।।

यो: पूर्वाः पूर्वगाः।।२१।।

शेषस्त्वपरगाः।।२२।।

चतुर्दशनदी सहस्रपरिवृतागंगासिध्वादयोनद्यः।।२३।।

भरत: षड्विंशतिपंचयोजनशतविस्तारः पट् चैकोनविंशतिभागा योजनस्य।।२४।।

तद्विगुणद्विगुण विस्तारा वर्षधरवर्षाविदेहान्ता:।।२५।।

उत्तरादक्षिणतुल्याः ।।२६।।

याभ्यामुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्याम्।।२७।।


ताभ्यामपराभूमयोऽवस्थिताः।।२८ ।।


एकद्वित्रिपल्योपमस्थितयो

तथोत्तराः।।३०।।


विदेहेषुसंख्येयकाला:।।३१ ।।

भरतस्यविष्कम्भोजम्बूद्वीपस्यनवतिशतभागः।।३२।।

द्विर्धातिकीखण्डे।।३३।।

पृष्करार्धे च॥३४॥

प्राङ्मानुषोत्तरान्मनुष्याः।।३५।।

आर्या म्लेच्छाश्च।।३६॥

भरतैरावतविदेहा: कर्मभूमयोऽन्यत्रदेवकुरूत्तर
कुरूभ्यः ।।३७।।

नृस्थिती परावरे त्रिपल्योपमांतर्मुहूर्ते ।।३८॥

तिर्यग्योनिजानां च।।३९।।

इति श्रीतत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे तृतीयोऽध्यायः।

।।अध्याय 4।।

देवाश्चतुर्णिकाया:।।१।।

आदितस्त्रिषु पीतांतलेश्याः ।।२।।

दशाष्टपञ्चद्वादशविकल्पा: कल्पोपपन्नपर्यनता:।।३।।

इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपाला नीकप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्विषिकाश्चैकशः।।४।।

त्रायस्त्रिंशलोकपालवा व्यन्तरज्योतिष्काः।।५।।।

पूर्वयोर्दीन्द्राः।।६।।

कायप्रवीचारा आ ऐसानात्।।७।।

शेषा: स्पर्शरूपशब्दमनः प्रवीचाराः।।८।।

परेऽप्रवीचाराः।।९।।

भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्नि
वातस्तनितोदधिद्वीप दिक्कुमारा:।।१०।।

व्यंतरा: किन्नरकिम्पुरुषमहोरगगन्धर्व
यक्षराक्षसभूतपिशाचा:।।११।।

ज्योतिष्का: सूर्याचन्द्रमसौ ग्रह
नक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च ।।१२।।

मेरुप्रदक्षिणानित्यगतयो नृलोके।।१३।।

तत्कृत: कालविभागः।।१४।।

बहिरवस्थिताः।।१५।।

वैमानिका:॥१६॥

कल्पोपपन्ना: कल्पातीताश्च ।।१७।।

उपर्युपरि।।१८।।



सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलांतवकापिष्ट शुक्रमहाशुक्रसतारसहस्ररेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसुप्रैवेयकेषु विजयवैजयंतजयंतापराजितेषु सर्वार्थसिद्धौच।।१९।।


स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधिविष यतोऽधिकाः।।२०।।


गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतोहीनाः।।२१ ।।

पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु ।।२२।।

प्राग्ग्रैवेयकेभ्यः कल्पाः।।२३।।

ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः।।

सारस्वतादित्यवन्हयरुणगर्दतोयतुतिषताव्याबाधारिष्टाश्च।।२५।।

विजयादिषु द्विचरमा:।।२६।।


आपेपादिक मनुष्यः शषास्तियग्योनयः।।२७।।

स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणाम् सागरोपमत्रिषल्योपमार्द्ध हीनमिता:।।२८॥

सैधर्मेशानयोः सागरोपमे अधिके।।२९।।

सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त।।३०।।


त्रिसप्तनकावैदशत्रयोदशपंचदशभिरधिकानि तु ।।३१।।


आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेननवसु ग्रैवेयकेषु विजयादिषु सर्वार्थसिद्धौ च।।३२ ।।

अपरा पल्योपममधिकम्।।३३।।

परत: परत: पूर्वापूर्वाऽनन्तरा।।३४।।

नारकाणां च द्वितीयादिषु ।।३५ ।।

दशवर्ष सहस्राणि प्रथमायाम्।।३६।।

भवनेषु च।।३७॥


व्यंतराणां च।।३८।।

परा पल्योपममधिकम्।।३९।।

ज्योतिष्काणांच।।४०।

तदष्ट भागोऽपरा च।।४१ ।।

लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषाम।।४२।।

इति तत्वार्थाधिगमे मोद्यशास्त्रे चतुर्थोऽध्यायः।

अवसर्पिणी काल

चतुर्थकाल- ४२ हजार वर्ष कम एक कोड़ाकोड़ी सागर

पंचमकाल- २१ हजार वर्ष



उतसर्पिणी काल

।।अध्याय 5।।

अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः।।१।।

द्रव्याणि।।२।।

जीवाश्च।।३।।

नित्यावस्थितान्यरूपाणि।।४।।

रूपिणः पुद्गलाः ।।५।।

आ आकाशादेकद्रव्याणि।।६।।

निष्क्रियाणि च।।७।।

असंख्येया: प्रदेशा धर्माधमक जीवानाम् ।।८।।

आकाशास्यानन्ताः।।९।।

संख्येयाऽसंख्येयाश्चपुद्गलानाम् ।।१०।।

नाणोः।।११।।

लोकाकाशेऽवगाहः।।१२।।

धर्माधर्मयो: कृत्स्ने।।१३।।

एकप्रदेशादिषु भाज्य: पुद्गलानाम्।।१४।।

असंख्येयभागादिषु जीवानाम् ।।१५।।

प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां प्रदीपवत्।।१६।।

गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः।।१७।।

आकाशस्यावगाहः।।१८।।

शरीरवाङ्मनः प्राणापानाः पुद्गलानाम् ।।१९।।

सुखदुखजीवितमरणोपग्रहाश्च।।२०।।

परस्परोपग्रहो जीवानाम् ।।२१।।

वर्तमानपरिणामक्रिया परत्वापरत्वे च कालस्य।।२२।।

स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गला:।।२३।।

शबदबन्धसौक्ष्म्यसौल्यसंस्थानभेदतम
श्छायाऽऽतपोद्योतवन्तश्च।।२४।।

अणवस्कन्धाश्च ।।२५।।

भेदसंघातेभ्य उत्पद्यन्ते।।२६।।

भेदादणुः।।२७॥

चाक्षुषः।।२८।।

सद्रव्यलक्षणम्।।२९।।

उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्।।३०।।

तद्भावाऽव्ययं नित्यम्।।३१ ।।

अर्पितानर्पितसिद्धेः।।३२।।

स्निग्धरूक्षत्वाद्वन्धः।।३३।।

न जघन्यगुणानाम्।।३४।।

गुणसाम्येसदृशानाम्।।३५ ।।

द्वयधिकादिगुणानांतु।।३६।।

बंधेऽधिकौपारिणामिकौ च।।३७।।

गुणपर्ययवद्र्व्य म्।।३८।।

कालश्च।।३९।।


सोऽनन्त समयः।।४०।।

द्रव्याश्रया निर्गुणागुणाः ।।४१ ।।

तद्भाव: परिणामः।।४२।।।

।।अध्याय 6।।

कायवाङ्मन: कर्मयोगः।।१।।

स आस्रवः।।२।।

शुभ: पुण्यस्याशुभ:पापस्य।।३।।

सकषायाकषाययो: साम्परायिके-पथयोः।।४।।

इन्द्रियकषायाब्रतक्रिया: पञ्चचतुः पञ्चपञ्चविं
शति संख्या: पूर्वस्य भेदाः।।५।।

तीब्रमन्दज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीर्यविशषेभ्यस्तद्विशेषः।।६।।

अधिकरणं जीवा जीवाः।।७।।


आद्यं संरम्भसमारंभारंभयोगकृतकारितानु
मतकषाय विशेषैस्त्रिस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः।।८।।


निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा
द्विचतुर्द्वित्रिभेदा: परम।।९।।

तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता
ज्ञानदर्शनावरणयोः।।१०।।


दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभ
यस्थान्यसद्वेद्यस्य ।।११।।

भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसंयमादियोग:क्षान्ति:
शौचमितिसद्वेद्यस्य।।१२।।

केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य।।१३।।

कषायोदयात्तीवपरिणामश्चारित्रमोहस्य।।१४।।

बाह्वारम्भपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः।।१५।।

माया तैर्यग्योनस्य ।।१६।।

अल्पारंभपरिग्रहत्वं मानुषस्य।।१७।।

स्वाभावमार्दवं च।।१८।।

निःशीलवतत्वं च सर्वेषाम् ।।१९।।

सरागसंयमसंयमासंयमाकामनिर्जरा
बालतपांसिदैवस्य।।२०।।


सम्यक्तवं च।।२१।।

योगवक्रता विसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः।।२२।।

तद्विपरीतं शुभस्य।।२३।।

दर्शन विशुद्धिर्विनयसंपन्नता शीलव्रतेष्वनतिचारोऽभी
क्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौशक्तितस्त्यागतपसीसाधुसमाधि
वैयावृत्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचन भक्तिरावश्यका
परिहाणिर्मार्गप्रभावना प्रवचनवत्सलत्वमितितीर्थकरत्वस्य ।।२४।।

परात्मनिंदाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने च
नीचैर्गोत्रस्य।।२५।।


तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्यनुत्सेको चोत्तरस्य।।२६।।

विघ्नकरणमन्तरायस्य।।२७।।

इति तत्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे षष्ठोऽध्यायः।

।।अध्याय 7।।

हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम्।।१।।

देशसर्वतोऽणुमहती।।२।।

तत्स्थै र्यार्थभावना:पञ्च।।३।।

वाङ्गमनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालोकितपान
भोजनानि पंच।।४।।

क्रोधलोभभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनुवीचिभाषणं च पंच।।५।।

शून्यागारविमोचितावासपरोधाकरण
भैक्ष्यशुद्धिसधर्माबिसंवादा: पंच।।६।।

स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहरांगनिरीक्षणपूर्वरतानुस्मर
णवृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागा:पञ्च ।।७।।

मनोज्ञामनोजेन्द्रियविषयरागद्वेष वर्जनानि पंच।।८।।

हिंसादिष्वहामुत्रापायावद्यदर्शनम् ।।९।।

दु:खमेव वा।।१०।।

मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि च
सत्त्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनयेषु।।११।।

जगत्कायस्वभावौ वा संवेग वैराग्यार्थम् ।।१२।।

प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरापणं हिंसा।।१३।।

असदभिधानमनृतम् ।।१४।।

अदत्तादानं स्तेयम् ।।१५।।

मैथुनमब्रह्म।।१६।।

मर्छा परिग्रहः।।१७।।

निःशल्यो व्रती॥१८॥

अगार्यनगारश्च।।१९।।

अणुव्रतोऽगारी।।२०।।

दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिक प्रोषधोपवासोपभगपरिभोगपरिमाणातिथिसंविभागव्रतसंपन्नश्च।।२१ ।।

मारणान्तिकीं सल्लेखनां जोषिता।।२२।।

शंकाकाङ्क्षाविचिकित्साऽन्यदृष्टिप्रशंसा
संस्तवा: सम्यग्दृष्टेरतीचाराः।।२३।।

व्रतशीलेषु पंचपंच यथाक्रमम्।।२४।।

बंधवधच्छेदातिभारारोपणान्नपान निरोधाः।।२५।।

मिथ्योपदेशरहोभ्याख्यानकूटलेख
क्रियान्यासापहारसाकारमंत्रभेदाः।।२६।।

स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधि
कमानोन्मान प्रतिरूपकव्यवहाराः।।२७।।

परविवाहकरणत्वरिकापरिगृहीतापरिगृहीता
गमनानंगक्रीड़ामतीव्राभिनिवेशाः।।२८।।

क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्य दासीदास
कुप्यप्रमाणातिक्रमा:।।२९।।।

ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धि स्मृत्यन्तराधानानि।।३०।।

आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलक्षेपा:।।३१ ।।

कन्दर्पकौत्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणोप
भोगपरिभोगानर्थक्यानि।।३२ ।।

योगदुष्प्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि।।३३।।

अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोप
क्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थानानि।।३४।।

सचित्तसम्बद्धसंमिश्राभिषवदुष्पक्वाहारा:।।३५ ।।

सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेश
मात्सयकालातिक्रमाः।।३६।।

जीवितमरणाशंसामित्रानुराग
सुखानुबंधनिदानानि।।३७।।

अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गो दानम् ।।३८॥

विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तद्विशषे:।।३९।।

इति श्रीतत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः।

।।अध्याय 8।।

मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाय योगा बंधहेतवः।।१।।

सकषायत्वाज्जीव: कर्मणो योग्यान्
पुद्गलानादत्ते स बन्धः।।२।।

प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशास्तद्विधयः।।३।।

आद्योज्ञानदर्शनावरणवेदनीय मोहनीयायु
मगोत्रांतरायाः।।४।।

पंचनवद्वयष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्
द्विपञ्चभेदायथाक्रमम् ।।५।।

मतिश्रुतावधिमन:पर्ययकेवलानाम् ।।६।।
चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रा निद्रानिद्रा प्रचला प्रचलाप्रचला स्त्यानगृद्धयश्च।७।।

सदसवेद्ये।।८।।

दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विनवषोडश
भेदा: सम्क्यत्व मिथ्यात्व तदुभयान्यकषाय
कषायौ हास्य
रत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुंनपुंसक
वेदाअनंतानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलन
विकल्पाश्च कैश:क्रोधमानमायालोभाः।।९।।

नारकतैर्यग्योनमानुषदैवानि ।।१०।।

गतिजातिशरीरांगोपांगनिर्माणबंधनसंघातसंस्थान
संहननस्पर्शरसगंधवर्णानुपूर्व्यागुरुलघूपघात
परघातातपोद्याताच्छूवासविहायागतयः प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुस्वर
शुभसूक्ष्मपर्याप्ति स्थिरादेययश: कीर्तिसेतराणि तीर्थकरत्वंच।।११।।

उच्चैर्नीचैश्च ।।१२।।

दान लाभ भोगोपभोग वीर्याणाम्।।१३।।

आदितस्तिसृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरापम कोटी
कोटयः परा स्थितिः।।१४।।

सप्ततिर्मोहिनीयस्य।।१५।।

विंशतिर्नामगोत्रयोः॥१६॥

त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः।।१७।।

अपरा द्वादश मुहूर्त्ता वेदनीयस्य।।१८।।


नामगोत्रयोरष्टौ।।१९।।


शेषाणामतहूर्ता।।२०।।

बाकी के पाँच कर्मों की जघन्य स्थिति अन्तर्मुहूर्त की है

विपाकोऽनुभवः।।२१ ।।


स यथानाम।।२२।।

ततश्च निर्जरा।।२३।।

नामप्रत्ययाः सर्वतो योग विशेषात्सूक्ष्मैक क्षेत्रावगाहस्थिता: सर्वात्मप्रदेशेष्वनन्तानंतप्रदेशाः।।२४।।

सद्वेद्यः शुभायुर्नामगोत्राणिपुण्यम्।।२५।।

अतोऽन्यत् पापम् ।।२६।।

।।अध्याय 9।।

आस्रवनिरोधः संवरः।।१।।

सु गुप्ति समिति धर्मानुप्रेक्षापरीषहजय चारित्रैः।।२।।
तपसा निर्जराच।।३।।

सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः।।४।।

ईर्याभाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गा: समितयः।।५।।

उत्तमक्षमामार्दवार्जवसत्यशौचसंयम
तपस्त्यागाकिंचन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः।।६।।

अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यानवसंवरनिर्जरा
लोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्त्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः।

मार्गाच्यवननिर्जरार्थ परिषोढव्या: परीषहाः।।८।।

क्षुत्पिपासा शीतोष्ण दंशमशक नाग्न्यारतिस्त्री चर्यानिषद्याशय्याऽऽक्रोशवधयाञ्चालाभरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रााऽज्ञानादर्शनानि।।९।।

सूक्ष्मसाँपरायछद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश।।१०।।

एकादश जिने।।११।।

बादर साम्पराये सर्वे ।।१२।।

ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने।।१३।।

दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ ।।१४।।

चारित्रमोहेनाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयांचा
सत्कारपुरस्काराः।।१५।।

वेदनीये शेषाः।।१६।।

एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकोनविंशतिः।।१७।।

सामायिकच्छेदोपस्थापना परिहारविशुद्धि
सूक्ष्म सांपराय यथाख्यातमिति चारित्रम् ।।१८।।

अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यान रसपरित्याग
विविक्तशय्यासनकायक्लेशा बाह्य तपः।।१९।।

प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्त्यस्वाध्यायव्युत्सग
ध्यानान्युत्तरम।।२०।।


नवचतुर्दशपञ्चाद्विभेदायथाक्रमप्राग्ध्यानात् ।।२१ ।।


आलोचना प्रतिक्रमण तदुभय विवेक व्युत्सर्ग
तपश्छेद परिहारोपस्थापना:।।२२।।

ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः।।२३।।

आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसंघ
साधुमनोज्ञानाम् ।।२४।।

वाचनापृच्छनाऽनुप्रेक्षाम्नायधर्मोपदेशाः।।२५।।

बाह्याभ्यन्तरोपाध्योः।।२६।।

उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिंतानिरोधोध्यानमांतर्मुहूर्तात् ।।२७।।

आर्तरौद्रधर्म्यशुक्लानि।।२८।।

परे मोक्ष हेतू।।२९।।

आर्त्तममनोज्ञस्यसम्प्रयोगेतद्विप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः।।३०।।


विपरीतं मनोज्ञस्य।।३१ ।।

वेदनायाश्च ।।३२।।

निदानं च।।३३।।

तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानाम्।।३४।।

हिंसानृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः।।३५।।

आज्ञाऽपायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम्।।३६।।

शुक्लेचाद्येपूर्वविदः।।३७।।

परे केवलिनः।।३८।।

पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति व्यूपरतक्रियानिवर्तीनि।।३९।।

त्र्येकयोगकाययोगायोगानाम्।।४0।।

एकाश्रयेसवितर्कवीचारे पूर्वे ।।४१ ।।

अवीचारं द्वितीयम्।।४२।।

वितर्कः श्रुतम्।।४३।।

वीचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः।।४४।।

सम्यग्दृष्टिरावकविरतानन्तवियोजकदर्शन
मोहक्षपकोपशमकोपशांतमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः
क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः।।४५।।


पुलाकवकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नात का निर्ग्रन्थाः।।४६।।

संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिंग
लेश्योपपादस्थानविकल्पत:साध्या:।।४७।।

इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रेनवमोऽध्यायः।


।।अध्याय 10।।

मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम् ।।१।।

बन्धहेत्वभाव निर्जराभ्यांकृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्ष: ।।२।।

औपशमिकादि भव्यत्वानां च।।३।।

अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शन सिद्धत्वेभ्यः।।४।।

तदनन्तरमूव गच्छत्यालोकान्तात् ।।५।।

पूर्वप्रयोगादसंगत्वावंधच्छेदात्तथागतिपरिणामाच्च।।६।।

आविद्धकुलालचक्रवद्व्यपगतलेपालांबुवदेरंडबीजवदग्निशिखावच्च।।७।।

धर्मास्तिकायाभावात् ।।८।।

क्षेत्रकालगतिलिङ्गतीर्थचारित्र प्रत्येकबुद्धबोधितज्ञानावगाहनान्तरसंख्याल्पबहुत्वत: साध्या:।।९।।


इति तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे दशमोऽध्यायः ।


Comments

Popular posts from this blog

रत्नकरण्ड श्रावकाचार I कर्त्ता आचार्य श्री समन्तभद्र स्वामी 

श्री इष्टोपदेश | आचार्य श्री पूज्यपाद स्वामी विरचित |